Cordula Hitz saveva gia sco uffant tge ch’ella vuleva daventar: scolasta primara. Ma per la figlia da purs, ch’è naschida l’onn 1939 a Grüsch, n’era questa via insumma betg clera. Ses bab aveva pauca simpatia per ina lunga scolaziun per mattas ed il seminari da scolasts a Schiers era memia char per la famiglia. Cordula n’ha betg sa laschà decuraschar da quai. Sia mamma e sia tatta han sustegnì ella, medemamain in inspectur da scola che vuleva gudagnar glieud giuvna per la professiun da scolast en vista a la mancanza da persunas d’instrucziun. La finala ha ella frequentà il seminari da scolasts a Cuira ed abità durant sia scolaziun tar sia tatta. Quatter onns ha ella lavurà sco scolasta. Lura ha ella maridà, è daventada mamma ed ha per gronda part bandunà sia professiun.
Mario Hitz da Sedrun siemiava medemamain d’ina autra vita. El, ch’è naschì l’onn 1955, ha vulì daventar scolast da sport. Ma ses geniturs ed enconuschents èn stads da l’avis che la professiun saja memia malsegira ed han scusseglià da far. Enstagl ha el cumenzà giu la Bassa in emprendissadi sco dissegnader da maschinas. Suenter in onn è el turnà a Sedrun perquai che laschava encrescher ed ha cuntinuà la scolaziun sco ferrer d’utensils. El ha emprendì dad amar sia professiun, era sche ses siemi oriund n’è betg ì en vigur.
Cordula e Mario èn duas da 18 persunas che raquintan lur istorgias da la vita en il nov tom da la retscha «Collana» da la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR). Ils purtrets mussan co che l’origin, la famiglia e las aspectativas socialas han influenzà las vias da furmaziun e las vias professiunalas da las generaziuns da pli baud. Discurs cun persunas naschidas tranter il 1920 ed il 1970 han furmà la basa per ils purtrets. Studentas e students da la SAP dal Grischun han elavurà en tut 35 purtrets biografics davart la via furmativa, 18 da quels èn vegnids publitgads.
En l’intervista raquinta la manadra dal project Ursina Kerle, tge che l’ha impressiunà spezialmain vi da questas istorgias da la vita e pertge ch’igl è anc oz util che las futuras persunas d’instrucziun s’occupan cun quellas.
Ursina, sche ti guardas las 18 istorgias da la vita descrittas en la nova ediziun Collana: Tge raquintan ellas surlonder, co che persunas giuvnas en il Grischun han pudì furmar lur futur tranter 1920 e 1970?
Las istorgias da la vita descrittas mussan fitg bain la basa da socialisaziun da glieud giuvna da quella giada. Quella ha influenzà essenzialmain sut tge cundiziuns ch’els èn creschids si e tge vita ch’els han prendì en mira. Il lieu da domicil, la situaziun famigliara, l’ulteriur conturn e betg il davos la schlattaina giugavan da quel temp ina rolla anc bler pli gronda che oz. Mai ha oravant tut impressiunà co ch’ils umans èn vegnids a frida cun lur situaziun persunala e tge ch’els han fatg cun quella.
Pertge ha quai fatg impressiun?
Malgrà che bleras persunas intervistadas n’han betg pudì realisar lur siemis da la vita, na sentan ins en lur raquints nagina malcuntentientscha cun lur situaziun. Blers han era chattà lur fortuna cun in auter curs da la vita. Quai po far surstar or da vista dad oz. Ils fatgs e las pussaivladads da furmaziun da quella giada n’èn dentant betg vegnids mess en dumonda da la gronda part. Per exempel che las mattas vegnivan ignoradas en bleras famiglias, cura ch’i gieva per lur furmaziun, ils mats perencunter vegnivan preferids. Quai correspundeva a las aspectativas da la societad. Ins partiva dal fatg ch’ils umens procurian pli tard per las entradas, entant che las dunnas hajan da s’occupar da la chasa, dal bain puril e dals uffants. En questas istorgias da la vita sa manifestescha perquai era la societad da lez temp cun sias ideas e modas da pensar.
Hai era dà insatge che t’ha occupà persunalmain tar l’evaluaziun da questas istorgias da la vita?
Gea, en las annadas pli giuvnas da quests purtrets è era mia atgna istorgia da vita vegnida reflectada. Jau sun naschida l’onn 1966 e l’annada 1965 è la pli giuvna annada che nus avain intervistà. Blers da quests purtrets avessan era pudì descriver mia situaziun da vita sco uffant. Jau n’era sezza betg ina tipica matta e sun savens ma grittentada ch’ils mats dastgavan far chaussas che las mattas na dastgavan betg.
A medem temp hai jau fatg part d’ina generaziun, per la quala èn s’avertas novas pussaivladads. Nus essan per exempel stadas las emprimas mattas che han frequentà l’instrucziun da geometria e han dastgà tscherner tscherts roms facultativs. Quai m’ha pussibilità pli tard da frequentar il seminari da scolasts e la finala l’access ad in studi da scola auta. Da lez temp n’è quai insumma betg stà conscient a mai, tge impurtanza che questas midadas vegnien ad avair per mia ulteriura via da furmaziun.
Sch’ins vesa, co che la societad funcziunava lezza giada, èsi atgnamain surprendent che jau sun oz là, nua che jau sun: sco collavuratura scientifica en ina scola auta da pedagogia. Da guardar e chapir mia atgna biografia da furmaziun sin questa basa è stà fitg commovent e m’ha dà da patratgar.
Tia atgna istorgia mussa quant fitg che las schanzas da furmaziun dependevan da quel temp da las cundiziuns socialas. Plirs purtrets sveglian l’impressiun ch’ins n’ha strusch pudì discurrer da lez temp d’ina libra tscherna da professiun. Quant ferma è la via da la vita da pli tard effectivamain vegnida prescritta da l’origin, da las pussaivladads finanzialas, dal lieu da domicil e da la schlattaina?
Quests facturs èn stads fitg decisivs. En cas da famiglias cun in agen manaschi è la cuntinuaziun da quel savens stada en il center. I gieva per l’existenza da l’entira famiglia. Giavischs persunals da professiun han savens stuì ceder a quest interess surordinà. Latiers èn vegnidas las pussaivladads finanzialas e la situaziun geografica. Gist en il Grischun eran las vias a scolas cuntinuantas u a lieus da scolaziun savens lungas e colliadas cun custs considerabels.
Tar mattas determinavan plinavant las ideas socialas tge professiuns che vegnivan insumma en dumonda. Il seminari da scolasts u la scola da commerzi purschevan pussaivladads da scolaziun, perquai che quellas valevan sco adattadas per las mattas. Blers giuvenils n’enconuschevan dentant insumma betg autras pussaivladads. Er ils geniturs han betg promovì sistematicamain ina scolaziun superiura sco ozendi. La tscherna da la professiun sa drizzava perquai main tenor ils interess persunals che tenor quai che la famiglia duvrava, tge che vegniva spetgà da la societad e tge ch’era insumma cuntanschibel.
Spezialmain remartgablas èn las istorgias da la vita da las dunnas. Ad ellas han ins per part refusà ina scolaziun cun l’argumentaziun ch’ellas maridian pli tard tuttina. Tge mussan questas biografias davart las schanzas da furmaziun da lezzas uras da las mattas en il Grischun?
I deva per part cas fitg extrems. Intginas mattas stuevan lavurar en chasadas estras per confinanziar la scolaziun dals frars u per sustegnair en general la famiglia. Ils agens giavischs da scolaziun na stevan betg en il center. Quai mussa ch’igl sa chapiva en general da sasez che la furmaziun dals mats vegniva considerada sco pli impurtanta e quant ferm che l’existenza famigliara e las aspectativas socialas determinavan la via da furmaziun da las mattas.
Il medem mument cumparan en las istorgias da la vita adina puspè umans che han fatg ina differenza decisiva – persunas d’instrucziun, plevons, parents u autras persunas da referiment. Quant impurtantas eran talas «terzas persunas relevantas» per l’avegnir dals giuvens?
Ellas han pudì giugar ina rolla decisiva. Savens eran quai persunas d’instrucziun, plevons, parents u enconuschents che savevan dapli davart las pussaivladads da furmaziun e sin ils quals ils geniturs han tadlà. Mintgatant tanscheva in avis ch’i dettia a Cuira per exempel ina scola da commerzi u in seminari da scolasts. Talas scuntradas han avert vias per ils giuvenils, sin las qualas els na fissan eventualmain betg vegnids en lur ambient direct. Gist per uffants che han strusch bandunà lur vitg, pudevan quels umans avrir portas impurtantas.
Damai han per part inscunters casuals decidì davart l’ulteriura via da la vita?
Gea, senz’auter. Quai han pudì esser inscunters en il cerchel d’enconuschents, ma era durant in segiurn da vacanzas tar parents. Ins sto resguardar ch’i na deva da quel temp anc nagina preparaziun sistematica per la tscherna da professiun sco quai che nus enconuschain oz dal stgalim superiur. Ils giuvenils n’èn betg vegnids sustegnids sistematicamain per explorar lur abilitads ed interess u per emprender d’enconuscher differentas professiuns. Tant pli impurtant eran umans ch’als mussavan novas pussaivladads.
È in’istorgia da la vita dals purtrets restada spezialmain en memoria a tai?
Gea, per exempel l’istorgia d’in mat ch’è ì a scola en differents chantuns. Cura ch’el è vegnì en il Grischun n’è ses attestat da scola vertent betg vegnì renconuschì ed el ha puspè stuì far l’examen d’admissiun per la scola secundara. Malgrà ch’el era in bun scolar ed avess gì las premissas per la scola chantunala, vuleva ses bab ch’el emprendia l’emprim insatge «dretg». Ses giavisch da daventar pilot ha la finala era fatg naufragi pervi d’in mal dals gnirunchels. El è perquai vegnì taxà sco inabel per il servetsch.
Vi da questa istorgia ves’ins fitg bain, co che differents facturs han giugà ensemen: differenzas chantunalas en il sistem da scola, ideas socialas davart ina furmaziun raschunaivla e la finala restricziuns areguard la sanadad. Il giavisch persunal da professiun n’è savens betg stà decisiv.
Vi da l’elavuraziun da las istorgias da la vita èn era stadas participadas studentas e students da la SAP dal Grischun. Co pon las persunas d’instrucziun futuras profitar per lur lavur dad oz cun s’occupar da las biografias da furmaziun da generaziuns passadas?
Da la perscrutaziun da biografias savain nus che persunas d’instrucziun, che s’occupan cun lur atgna biografia da furmaziun, pon chapir ed accumpagnar meglier lur scolaras e lur scolars. Exact per quai animescha quest project. Cun far intervistas cun las generaziuns precedentas vegnan las studentas ed ils students a savair sut tge cundiziuns che quellas persunas èn creschidas si, co ch’ellas han passentà la scola e tge pussaivladads ch’èn stadas avertas per ellas.
A medem temp vegnan els animads da reflectar davart lur agen svilup. Questa reflexiun als po gidar da sviluppar ina vista pli differenzià sin las situaziuns da viver da lur scolaras e scolars e da chapir meglier lur premissas individualas.
Sche nus legiain questas istorgias da la vita or da la vista dad oz: Tge dumondas che han fatschentà ils umans da quella giada èn svanidas – e tgeninas sa tschentan las giuvnas ed ils giuvens forsa fin oz cun concepir lur futur?
Las ideas socialas davart las professiuns ch’èn adattadas per mattas u per mats èn sa midadas cleramain. Oz èn da princip avertas bler dapli vias da furmaziun per las persunas giuvnas. Tuttina datti temas ch’èn restads actuals fin oz. Latiers tutga per exempel l’impurtanza da la famiglia. Sch’in genitur era grevamain malsaun u è mort, han ils giuvenils savens stuì renunziar a lur agens giavischs per gidar a chasa u per segirar il manaschi da famiglia.
Era oz pon culps dal destin famigliaras influenzar ils plans per il futur da giuvens umans. En il fratemp datti dentant bler dapli purschidas da sustegn e pussaivladads da tuttina cuntinuar l’atgna furmaziun. La dumonda co che giavischs persunals pon vegnir accordads cun obligaziuns famigliaras sa tschenta pia era vinavant – schebain sut autras premissas.
